X
تبلیغات
رایتل

وبلاگ سید احمد حسینی، مشاوره مسائل فقهی، خانواده وازدواج - اصفهان

روحانیت شیعه و برخورد با غرب

تا پیش از ورود اسلام به ایران، مهم‏ترین عنصر قوام‏بخش جامعه که بیشترین نقش را در ائتلاف افراد و گروه‏های متکثر داشته، عنصر قومیت بوده که غالباً در قالب «ایل فاتح و مستبد»، حضور تاریخی خود را ثبت و ضبط می‏کرده است.
 
با ظهور اسلام برای مدتی هرچند محدود، این عنصر تا حدّ زیادی به حاشیه رانده شد و جای خود را به عنصر دین و اعتقادات مذهبی داد. از آن پس، دین و مذهب محور ائتلاف افراد و اقوام در جهان اسلام قرار گرفت. با تحریف جریان «امامت» و تبدیل آن به «خلافت» و سپس «سلطنت»، هرچند دوباره عنصر «قومیت»، محور ائتلافات افراد و اقوام اسلامی قرار نگرفت، اما در صورت عنصری مهم و تأثیرگذار، در کنار عنصر دین و مذهب جلوه یافت و بیش از ده قرن در عرصه قدرت و سیاست تاریخ ایران نقشی فعال بازی کرد و به تناسب پیچیدگی روابط اجتماعی، استبدادی پیچیده و پیچیده‏تر را رقم زد.
 
با ظهور سلسله صفویه و محوریت یافتن دوباره عنصر دین و مذهب، عنصر قومیت، قدرت اجتماعی خود را تا حدّ زیادی از دست داد و دوباره به حاشیه تاریخ قدرت در ایران رانده شد. هم‏زمان به‏ویژه از طریق پیمان‏ها، ائتلاف‏ها و تعاملات ویژه‏ای که سلسله صفویه با جریان جدید و تازه وارد تفکر نوین غرب داشت، پای عنصر سومی به مناسبات اجتماعی ایران کشیده شد که پس از سه سده از ظهور سلسله صفویه، به عنوان رقیب قدرتمندی در برابر دو عنصر «قومیت» و «مذهب» ظاهر شد. در اوایل عهد قاجار، هر دو عنصر «قومیت» و «مذهب» تا حدّ زیادی تضعیف شده بودند؛ عنصر قومیت و استبداد، علاوه بر اینکه در فاصله بیش از دو قرن حکومت دینی صفوی تضعیف شده بود، با زوال و سقوط سلسله صفویه نیز به دلیل فقدان یک دولت و حکومت مرکزی که به معنی فقدان حضور یک «ایل فاتح» می‏باشد و وجود جنگ‏های متعدد قومی، ضعیف‏تر شده بود و تنها با برتری قوم ترک قاجار توسط آغامحمدخان قاجار می‏رفت تا جانی تازه بگیرد.

عنصر دین نیز به دلیل مهاجرت علما و نگهبانان شریعت به سایر کشورهای اسلامی در پی سقوط صفویه و فشارهای افغانان و حتی نادرشاه و...، تا حدّ قابل توجهی تضعیف شده بود. درست در شرایط ضعف دو نیروی قدیمی مذهب و قومیت استبدادی، عنصر سوم از طریق افرادی به نام "منورالفکر "کم‏کم جای پای خود را به‏ویژه در عرصه مناسبات اجتماعی ایران محکم و محکم‏تر می‏کرد. این در حالی بود که برخی وقایع تاریخی از جمله جنگ‏های ایران و روس و نتیجه شوم شکست ایرانیان در آن‏ها، برخی گزارشات مبالغه‏آمیز از نظم و پیشرفت غربی‏ها توسط کسانی که با انگلیسی‏ها و فرانسوی‏ها در هندوستان و دیگر جاها در تعامل و رفت و آمد بودند، نو بودن عنصر سوم و تأثیر روانی "لکل جدید، لذّه" و... تا حدّ زیادی زمینه اجتماعی روانی برای پذیرش این عنصر سوم و تأمل در آن را آماده‏تر می‏ساخت. تصویر حضور این نیروهای سه‏گانه در عرصه قدرت ایران در نوشته یکی از محققان تاریخ معاصر چنین آمده است:
 
با پیدایش نیروی منورالفکری، سه نیرو در جامعه ایران که بر اساس سه نوع معرفت و شناخت، وحدت و انسجام یافته‏اند، رودرروی یکدیگر قرار می‏گیرند و هرکدام به تناسب خصوصیات معرفتی و موقعیت اجتماعی، به طریقی خاص، قدرت خود را تأمین کرده، با وسایلی متناسب اعمال قدرت می‏کنند. دو نیروی مذهبی و استبداد در تاریخ گذشته ایران از سابقه‏ای طولانی برخوردارند و فراز و نشیب‏های زیادی را طی کرده‏اند، ولی نیروی منورالفکری، نیروی تازه‏بنیادی است که هویت معرفتی و آرمانی‏های اجتماعی آن نه تنها برای دو نیروی دیگر، بلکه برای کسانی که در متن آن قرار می‏گیرند، چندان مشخص نیست.[1]
 
اینجا بود که دو عنصر "قومیت" و "مذهب" بر خود لازم دیدند که نحوه تعامل خود با این میهمان تازه وارد را مشخص کنند. شرایط تاریخی عنصر قومیت به گونه‏ای بود که چندان نتوانست با قوّتی مناسب، با این عنصر جدید (غرب) به تعارض یا گفتگو بنشیند، اما عنصر مذهب که با آگاهی دقیق از شرایط جدیدِ به وجود آمده، احساس خطر می‏کرد و این امر به نوبه خود، باعث نوعی خودآگاهی ویژه و انسجام درونی بیشتر آن شد.
 
این موضع‏گیری عنصر "مذهب" در برابر "تفکر نوین غرب"، در شرایط تاریخی متفاوت، اشکال مختلفی که در میان دو خط گفتگو و درگیری قرار دارند به خود گرفت.[2] با نگاهی بیرونی به کلیت این موضع‏گیری، نکات حایز اهمیت ذیل به دست می‏آید.
 
 
1. ضرورت جریان‏شناسی غرب‏شناسی علمای شیعه
فهم جریان‏شناسی یک اندیشه به دلایل متعددی بر فهم خود آن اندیشه تقدم و ضرورت دارد. اول این‏که جایگاه تاریخی و سیر اندیشه (تکاملی یا غیرتکاملی) بهتر فهم می‏شود. به عنوان مثال؛ جریان‏شناسی‏اندیشه "ولایت فقیه "باعث می‏شود تا به این اندیشه صرفاً از زاویه آخرین دلایل اقامه شده بر آن نگریسته نشود، بلکه به نتایج عملی این اندیشه در یک بستر تاریخی نیز توجه شود. چنین نگرشی به اندیشه، وزن و ارزش واقعی آن را بهتر نمایان می‏سازد و موافقت و مخالفت با آن را از منطقی قوی‏تر برخوردار می‏سازد. ثانیاً نظر به عقبه و پیشینه یک اندیشه باعث می‏شود تا گام و مرحله بعدی‏اندیشه را بهتر پیش‏بینی ، برنامه‏ریزی و محاسبه کرد. بسیاری از اهل اندیشه و فکر در مواجه با امور به ظاهر مستحدث، تلاش می‏کنند تا رگه‏های تاریخی این امور را پیدا کنند و با تجربه‏ای که از امور محقق پیشین دارند، تصمیم عملی مناسبی نیز برای این امور مستحدث بگیرند. به عنوان مثال می‏توان به تجربه رویارویی با مردم، فقها و عالمان دینی، مقدسات، موءلفه‏های فرهنگی ریشه‏دار و باسابقه و... از سویی، و تجربه رویارویی با استعمار خارجی، استبداد داخلی، عناصر بی‏ریشه و هویت و... از سوی دیگر، درس‏های بزرگ تاریخی است که جریان‏شناسی هر کدام آن‏ها می‏تواند به عنوان منشور و مانیفیستی‏برای اعمال حال و آینده ما باشد. ثالثاً فهم نسبت تاریخی یک اندیشه با اندیشه محوری آن تاریخ (مثل اندیشه شیعه در تاریخ معاصر ایران) درجه اصالت و اعتبار آن اندیشه را معین می‏کند. این‏گونه نگاه‏های کلان به اندیشه‏های تاریخی باعث می‏شود تا حتی فهم گزاره‏های جزیی آن اندیشه شفاف‏تر و بهتر صورت گیرد.
 
متأسفانه تاکنون از جانب هیچ کسی، درباره "جریان‏شناسی غرب‏شناسی علمای شیعه در تاریخ معاصر" تحقیقی ارایه نشده است. بسیاری از قضاوت‏های نویسندگان تاریخ معاصر درباره کیفیت ارتباط و تعامل علمای شیعه با غرب، حداقل گرفتار یکی از چند مشکل ذیل می‏باشد:
 
الف) موضوع تحقیق، جزیی و موردی است، به عنوان مثال؛ تنها به بررسی غرب‏شناسی یکی از علما اشاره کرده است. نتیجه چنین تحقیقی تنها می‏تواند انسان را به قضاوت درباره کیفیت غرب‏شناسی همان شخص رهنمون سازد. به عنوان مثال؛ مقاله درج شده در کتاب "دیده‏بان بیدار" با عنوان "زمان‏آگاهی و غرب‏شناسی شیخ فضل‏الله"، نمونه چنین رویکردی به این بحث می‏باشد.[3]
 
ب) موضوع مورد تحقیق، هرچند فردی و جزیی نمی‏باشد، اما ناظر به نحوه تعامل علمای شیعه با بخشی از غرب (مثلاً برخورد علما با پدیده استعمار) می‏باشد. چنین تحقیقی نیز نمی‏تواند ما را به قضاوت صحیحی در باب غرب‏شناسی علما رهنمون سازد. تحقیق سلیم الحسنی در کتاب "دور علماء الشیعه فی مواجهه الاستعمار"[4] در این دسته قرار می‏گیرد.
 
ج) موضوع مورد تحقیق، هرچند ناظر به همه ابعاد غرب می‏باشد، و هرچند در آن، به قضاوت طیفی از علما درباره غرب اشاره شده است، اما ناظر به نوع نگاه علمای یک مقطع تاریخی به غرب می‏باشد. دیدگاه فریدون آدمیت درباره غرب‏شناسی علمای شیعه، به‏ویژه در کتاب "ایدئولوژی نهضت مشروطیت ایران"، در این دسته جا می‏گیرد که وی، تنها به نحوه رویکرد علمای یک مقطع تاریخی (علمای کمی‏قبل و بعد مشروطه) به غرب می‏پردازد و سپس، نتیجه تحقیقات مربوط به این مقطع را به کل تاریخ معاصر ایران تعمیم می‏دهد.
 
د) می‏توان به نوع چهارمی از تحقیق و بررسی درباره موضوع غرب‏شناسی علمای شیعه اشاره کرد که هرچند تاکنون اتفاق نیفتاده است، اما تصویر و ترسیم فضای آن به تبیین دیدگاه مختار در این خصوص، کمک می‏کند. در این روش، ممکن است که به کیفیت رویکرد علمای شیعه در طول تاریخ معاصر به همه ابعاد غرب، اشاره شود، اما به نقطه‏عطف‏های این نگاه تاریخی و به عبارت دیگر؛ به سیر تکامل و یا تنزّل آن اشاره نشود و بلکه در هر مقطع خردتر تاریخی، تنها به نحوه برخورد علمای شیعه با ابعاد مختلف غرب پرداخته شود، بی‏آنکه زنجیره تاریخی این نگاه که همه نگاه‏های خرد را به مثابه نخ تسبیح در کنار یکدیگر می‏گذارد و نسبت هر کدام به دیگری را روشن می‏سازد و به عبارت دیگر؛ مشخص می‏کند که هر نگاه متقدم، چه میراثی برای نگاه متأخر از خود می‏گذارد را نشان دهد. در این صورت، هرچند به مجموعه‏ای از رویکردهای متفاوت علمای شیعه به غرب، اشاره شده است، اما چنین تحقیقی مسلماً به جریان‏شناسی غرب‏شناسی علمای شیعه در تاریخ معاصر نپرداخته است.
 
اشکالات و نواقص فوق‏الذکر باعث شده است تا نتوانیم زنجیره دقیقی از جریان تاریخی غرب‏شناسی علمای شیعه ارایه دهیم، مگر اینکه به مجموعه دیدگاه‏های علمای شیعه نگاهی بیرونی، جامع و خطی‏داشته باشیم به گونه‏ای که بتوان در آن نگاه، سهم هر دیدگاه در تأثیرگذاری بر کلیت این جریان را تشخیص داد.
 
2. ضرورت تحفظ بر نام علما
در بحث غرب‏شناسی علمای شیعه و ارزیابی و قضاوت درباره آن، باید بر نام "علما" تحفظ داشت. بحث غرب‏شناسی علمای شیعه آن‏گاه به درستی ارزیابی می‏شود که به تعریف عالِم پایبند باشیم. در برخی‏تحلیل‏ها از جمله تحلیل‏های فریدون آدمیت، مفهوم عالِم تا مرز کسانی که صرفاً به تحصیل در علوم دینی مشغول بوده‏اند تقلیل یافته است. واقعیت این است که غالب تحولات مهم تاریخ معاصر ما از سیصد سال گذشته تا کنون به گونه‏ای بوده است که تا حدّ قابل توجهی با دنیای غرب اعم از تکنولوژی، سیاست‏های منطقه‏ای و منافع استعماری آن در ارتباط بوده است و در نوع این تحولات مرتبط با غرب، قبل از اینکه علمای بزرگ شیعه به قضاوت نشسته باشند، بسیاری از مردم و از جمله روحانیون مستقر در شهرهای مختلف به قضاوت نشسته‏اند. شاید در روزگار ما نیز هنوز این قضیه به همین نحو باشد. چه، بسیاری از مردم قبل از اظهار نظر متخصصان، خود به اظهار نظر می‏پردازند و تنها زمانی احساس نیاز جدّی به نظر متخصص می‏کنند که کاملاً به بن‏بست رسیده و بحران را به وضوح دریافته باشند.
 
در گذشته نیز چنین بوده است؛ بسیاری از مردم قبل از اظهار نظر متخصصان دینی که مراجع تقلید و مجتهدان شهرها می‏باشند، در امور مختلف و از جمله مسایل مربوط به غرب به‏ویژه تکنولوژی آن که از بد اتفاق، قضاوت متخصصان دینی درباره آن‏ها در معرض بدترین تحریف‏ها و تهمت‏ها قرار گرفته است به اظهار نظر پرداخته‏اند. پافشاری بر برخی از این اظهارنظرها که از بد اتفاق، اشتباه و غلط بوده است، پیامدهای منفی و زیان‏باری داشته است و احیاناً تبدیل به بحران، حداقل در حوزه معرفت شده است. بدتر از آن، انتساب آن نظرها و بحران‏های به تبع آن‏ها به عالمانی است که نه تنها در آن نظریه‏ها و بحران‏ها سهیم نبوده‏اند، بلکه خود از مخالفان و معارضان آن دیدگاه‏ها بوده‏اند. در حقیقت، چنین اتهام و تحریفی به دو گونه صورت گرفته است: گاه صاحبان نظریات اشتباه که در مواردی از طلاب و روحانیان علوم دینی‏بوده‏اند، ارتقای رتبی یافته و در اشتباهی تاریخی، عمد یا غیرعمد نام عالم به خود گرفته‏اند و گاه، نظریات آن‏ها که در حقیقت از علما نبودند، به علما نسبت داده شده است.
 
برای مثال می‏توان به این قول تحریفی که «علمای شیعه در استفاده از ابزار تکنولوژی از جمله بلندگو تردید داشته، بلکه فتوا در عدم استفاده از آن، از باب احتیاط می‏دادند.» اشاره کرد. صاحبان فتوا در شیعه (مراجع و مجتهدان)، نه تنها هرگز چنین فتوایی نداده‏اند، بلکه وقتی‏برخی روحانیون به عدم جواز استفاده از آنها فتوا دادند، آنها به جواز استفاده از بلندگو تصریح کرده‏اند.[5]
 
افراد انجمن ]تبلیغات اسلامی (دهه 1320 ش) [در مجالس خود از بلندگو استفاده می‏کردند که برخی اعتراض و حتی شایع کرده بودند که مراجع، فتوای منع استفاده از بلندگو را داده‏اند. این مسئله به حدّی‏شهرت یافت که شعبه انجمن در اصفهان، در این‏باره پرسشی از آیت‏الله بروجردی کرد که ایشان جواب داد: استفاده از بلندگو فاقد اشکال است.[6]
 
یا می‏توان این قول تحریفی را که «علمای شیعه از زمان خود عقب بودند و نوعاً به مباحث سطحی می‏پرداختند» شاهد مثال آورد. شاید برخی یا حتی بسیاری روحانیت شیعه، در گذشته چنین بودند؛ اما علمای بزرگ شیعه و کسانی که مردم دین و دیانت خود را از آنها می‏آموختند و بیشترین تأثیر را در هدایت جامعه داشتند، نه تنها از زمان خود عقب نبودند، بلکه حداقل از جامعه روشنفکری که از بد اتفاق، تهمت عقب‏ماندگی به عالمان شیعه بیشتر از جانب همین افراد زده شده است حتی در مسایل روز، بسیار جلوتر بودند. به عنوان مثال؛ می‏توان به کتاب سه‏جلدی آیت‏الله شیخ محمدرضا نجفی اصفهانی‏مسجدشاهی (ابوالمجد)[7] (1287 1362 ق) تحت عنوان "نقد فلسفه داروین" اشاره کرد که آن را در سال 1331 قمری (قریب به یک قرن قبل) تألیف کرده است.[8]8 یا می‏توان به کتاب "تاریخ مختصر نفت در دنیا" اثر آیت الله زند کرمانی اشاره کرد که کمی بعد از جنگ جهانی اول تألیف شده است.9[9] یا می‏توان به کتاب "الحیاه و الهیئه" اشاره کرد که بیش از نیم سده قبل آن را آیت‏الله سید هبه‏الدین شهرستانی در تطبیق میان آیات کیهانی با مباحث و مسایل نجوم جدید نگاشته است. یکی از محققین تاریخ معاصر در این خصوص می‏نویسد:
 
یکی از معروف‏ترین آثار وی که شمار آن‏ها بالغ بر یک‏صد عنوان است کتاب "الهیئه و الاسلام" است که گویا برای نخستین بار متن عربی آن در سال 1328 ق در بغداد (مطبعه‏الاداب) به چاپ رسید. وی در این کتاب، دانش نجوم را از زوایای مختلف با اطلاعات قرآنی، روایی و آن‏چه که در فرهنگ علمی مسلمانان آمده، مورد بررسی قرار داده است. درباره آن گفته شده است: "کتاب یبحث فی استخراج مسایل الهیئه الجدیده من ظواهر الکتاب و السنه"[10]
 
ضرورت تحفظ بر نام علما زمانی بیشتر احساس خواهد شد، که بدانیم، علمای شیعه از نوعی سلوک عملی خاص برخوردار بوده‏اند که آگاهی به نمونه‏ها و بلکه قواعد آن، به خوبی می‏تواند پذیرش بسیاری از رفتارها و افکار منتسب به آن‏ها را مورد تردید قرار دهد و یا بسیاری از افراد مشهور به عالم بودن را از صف عالمان جدا کند. متأسفانه از آن‏جا که به جرأت می‏توان گفت تاریخ‏نگاری معاصر ما تا حدّ قابل توجهی‏تحریفی و بیگانه با واقعیت تاریخی می‏باشد، باید اذعان کرد که بسیاری از رتبه‏های تاریخی غیرواقعی می‏باشد. چه بسیار عالمان وارسته‏ای که بیشترین سهم را در تحولات عصر خویش داشته‏اند اما کم‏ترین اثر و نامی از آن‏ها در صفحات بی‏شمار تاریخ معاصر ما یافت نمی‏شود. در مقابل، چه بسیار افراد نالایقی که تنها هنر آن‏ها بهره‏برداری از امواجی بوده است که دیگران خلقش کرده‏اند، اما بخش‏ها و برگ‏های مختلفی از تاریخ ما را به خود اختصاص داده‏اند و از بد اتفاق به نام عالم نیز شهرت گرفته‏اند. امثال ملک‏المتکلمین که در کتاب‏های تاریخ معاصر ما به غلط از وی به اولین شهید مشروطه یاد می‏شود سید جمال واعظ، شریعت سنگلجی و... از زمره این عالمان کذایی هستند. غفلت از میزگذاری دقیق میان عالمان واقعی و حقیقی با عالم‏نمایان بی‏علم و به کارگیری لفظ عالم بر آن‏چه معمول تاریخ‏نگاری معاصر ما می‏باشد، خلط میان این دو گروه و حمل اشتباه ویژگی‏های یکی بر دیگری را در پی خواهد داشت.
 
3. سیر تکاملی غرب‏شناسی علمای شیعه
غرب‏شناسی علمای شیعه از زمان تعامل دولت ایران با غرب جغرافیایی که به تبع آن، غرب اندیشه‏ای برای عنصر ایرانی مسأله شده است سیری تکاملی داشته است به گونه‏ای که با مطالعه تاریخ مناسبات فکری رفتاری علمای شیعه با جریان تجدد و مدرنیته در ایران، به وضوح درمی‏یابیم که چگونه نگاه ابتدایی و نخستین علما به غرب در فرایند زمان به نگاهی عمیق و پخته تبدیل شده است. نگاه‏های نخستین و اولیه علمای شیعه به غرب، تا حدّی ابتدایی و ساده بوده است، اساساً یکی از علت‏هایی که غرب‏شناسی علما و بلکه همه غرب‏شناسی‏های اولیه دچار کاستی‏ها و نقص‏هایی می‏باشد، این است که در شرایط اولیه، خود غرب هنوز به تمام ابعادش ظاهر نشده بود و لذا چون ظهور غرب، ناقص بود، شناخت آن نیز ناقص جلوه می‏کرد.
 
این نکته حایز اهمیت است که فهم ناقص بودن غرب‏شناسی‏های اولیه اینک که مدت‏ها از آن زمان گذشته و فرصت لازم در اختیار غرب برای نشان دادن خودش گذاشته شده است، میسور گشته است. در شرایط اولیه ظهور غرب، حتی خود غربی‏ها هم تا حدّ قابل توجهی نمی‏دانستند که چه فکر و چه ابزاری خلق کرده و آفریده‏اند و نتایج این چیزها چه خواهد بود. به همین علت، تقریباً چهار قرن پس از ظهور تفکر جدید غرب (از قرن 15 تا قرن 19)، پس از این‏که هم علم و هم تکنیک غرب تا حدّ زیادی وارد زندگی بشر شد و بشر غربی را گمان آن رفت که با این علم و تکنیک می‏تواند بر همه مشکلات و گرفتاری‏های بشر فایق آید، کم‏کم نقص‏ها و پیامدهای منفی علم و تکنیک، خود را نشان داد و در همان غرب نیز، عده‏ای از دانشمندان به مخاطرات آن هشدار دادند.[11]
 
در شرق، و از جمله در ایران نیز این مشکل برای شناخت غرب جدید، به‏ویژه در شرایط اولیه ظهورش وجود داشت. اینجا نیز نیاز بود تا این علم و تکنیک که از قضا در اینجا، تکنیک غرب، بسیار زودتر از علم آن مورد توجه قرار گرفت تا حدّی فراگیر شود و سایه چتر خود را بر همه زندگی بشر بیفکند و آن‏گاه نتایج و پیامدهای منفی خود را نشان دهد. به همین علت است که رویکرد علما به رویه دانش و علم و تکنیک غرب، در شرایط اولیه، سراسر تمجید و تحسین بوده است و نقد علما به غرب در این شرایط، بیشتر ناظر به رویه استعماری غرب می‏باشد. البته این امر تا حدّ قابل توجهی معلول شرایط خاص آن زمان نیز بوده است. یکی از نویسندگان تاریخ معاصر، مشکل شناخت اولیه غرب توسط علما را این‏گونه بیان می‏کند:
 
به هر روی، مجتهدان شیعه دشمنانی کم و ناتوان نداشتند و ناچار بودند برای پاسداری از موضع و موقع خویش در چند جبهه پیوسته در ستیز باشند. در شرایطی از این دست، و به‏ویژه با توجه به اینکه دولت ایران در جنگ با روسیان درگیر بود، خردمندانه نمی‏نموده است که رهبران مذهبی ستیز سازمان‏یافته و گسترده‏ای را بر ضد دانش نوین غرب رهبری کنند. به سخن دیگر، در آن مقطع ویژه زمانی، فرصتی‏درخور برای رهبران سرشناس مذهبی دست نداد تا به شیوه‏ای یک‏پارچه و روشن، موضع و باور خویش را در برابر نوسازی اعلام دارند. چنین می‏نماید که اگر این ویژگی‏های ویژه آن روزگار در میان نبود و رهبران مذهبی و مجتهدان اصولی در موضع و موقعی استوارتر قرار داشتند و ایران با کشوری نیرومند و نامسلمان مانند روسیه در حال جنگ نبود، مجتهدان با آشنایی ایرانیان با دانش‏ها و کارشناسی‏هایی‏که از اروپای نامسلمان ریشه می‏گرفت همنوایی چندانی نشان نمی‏دادند. برخی از نوشته‏های مربوط به آن روزگار گواهی روشن بر این امر است.[12]
 
به همین علت که هنوز ماهیت غرب خود را نشان نداده بود، غرب‏شناسی اولیه علما بسیار با احتیاط و دقیق بوده است. آنان به ضرورت شرایط و به‏ویژه در پس شکست ایران از روسیه حتی اگر به پیشرفت‏های علمی و تکنیکی غرب به دیده تکریم یاد کرده‏اند، در عین حال، اخذ و اقتباس بدون منطق و تعریف نشده آنها را جایز نمی‏دانستند و سخت بر نتایج اسف‏بار این تقلید کورکورانه شوریده‏اند. البته پیش از جنگ ایران و روس و یا در متن آن جنگ‏ها نیز، نقدهایی ناظر به سطح بیرونی غرب از جانب علمای شیعه بر غرب وارد شده است. به عنوان مثال؛ می‏توان به نوع رساله‏های جهادیه از جمله "جامعه الشتات" میرزای قمی و "کشف‏الغطاء" آیت‏الله شیخ جعفر کاشف الغطاء و... اشاره کرد که در آن‏ها به نتایجی که چهره استعماری غرب به‏ویژه در امور مربوط به عفت و ناموس و... اشاره شده است. اما در دوره‏های بعد، کم‏کم علما به نقدهای جدی‏تر و عمیق‏تری درباره غرب پرداختند. در ابتدا تنها به نحوه اخذ و اقتباس تکنولوژی غرب توسط ایرانی‏ها و سپس همزمان، به نقد مبانی معرفت‏شناسی، هستی‏شناسی‏و انسان‏شناسی غرب پرداختند.
 
به عنوان مثال می‏توان به نقد ماهنامه "درّه النجف" که در زمان مشروطه (1328 ق) به عنوان ارگان فکری حوزه علمیه نجف در شهر نجف به چاپ می‏رسیده است، در خصوص نحوه استفاده از علم و تکنیک غربی اشاره کرد:
 
امیر عبدالرحمن‏خان افغان در کتاب تاریخ خود می‏گوید که ما برای اطلاع به علوم لازمه که در خارجه است، بایست که از آن بلاد مستخدم بخواهیم و مدت خاصی برای خدمت آنها مقرر داریم و با آنها شرط موءکد کنیم که پس از انقضای مدت، تمام شاگردهایی که به او سپرده‏ایم، امتحان بدهد که خود آنها بدون مداخله او مباشر عمل شوند و از امتحان درآیند تا معلوم شود تمام عمل را بدون خیانت تعلیم داده؛ و شرط موءکد کنیم که اگر غیر از این شد، مستحق اجرت نباشد. اگر همچه کردیم، در زمان کمی از خارجه مستغنی خواهیم شد. و نبایست که از اول جوانان ساده خود را به آن بلاد بفرستیم که هر چه اخلاق رذیله که خوی آن بلاد است و طبع جوانان به او راغب است، اخذ کنند و تخم آن را در مملکت ما آورده در بپاشند. بلی؛ در صورتی که جوانان ما در مملکت خود تربیت شدند و معنای استعمار ملکی و شرف قومی و حُب وطنی را درست فهمیدند و در قلب آنها رسوخ یافت، آن وقت که اگر به خارجه رفتند، از محاسن اخلاق آنجا هرچه را که مناسب تمدن مملکت خود دید، برای آنها به رسم ارمغان خواهد آورد نه آنچه را که موجب خرابی ملک و ملت او است. کرورها از مال این ملت بدبخت خرج مدرسه دارالفنون شد و کرورها مصرف کسانی شد که برای تعلیم به اروپا مسافرت کردند، هنوز سر هر کاری که می‏آییم که به علوم جدیده محتاج است، بایست از اروپا مستخدم بگیریم و پس از دو قرن تعلیم و تعلم، کسانی در بین ما پیدا نشدند که اقلاً صورت هر یک از این علوم را ولو تقلیداً کامل نه ناقص اخذ کرده باشند که در مقام حاجت به کار ببرند و ما را از احتیاج به استخدام از خارجه مستغنی کنند، چه جای آنکه در مقام اجتهاد و استنباط مطالب تازه و اختراعات جدیده باشد.[13]
 
نیز می‏توان به نقد شیخ فضل‏الله نوری بر برخی مبانی تفکر غرب اشاره کرد. به عنوان مثال؛ وی به این ایده که مقتضیات عصر را باید حتی در برابر اصول اسلامی اولویت داد، سخت مقاومت می‏کرد؛ چرا که معنی این ایده، تقدم و اصالت عقل بشری بر آموزه‏های وحیانی و دینی می‏باشد. عین‏السلطنه در خاطرات خود می‏نویسد:
 
شیخ، خاصه در اواخر عمر، با قاطعیتْ هر نوع برخورد انفعالی در برابر امواج فکری و سیاسی جدید را محکوم می‏کرد و شریعت جاوید نبوی (ص) را تحت هیچ عنوان و بهانه‏ای نظیر عنوانِ فریبای "مقتضیات عصر"، تغییرپذیر نمی‏دانست. سخن او این بود که: من حکم خدا و رسول را می‏نویسم، نه مقتضیات عصر را.[14]
شیخ فضل‏الله خود در رساله تذکره الغافل می‏نویسد:
 
اگر کسی را گمان آن باشد که مقتضیات عصر تغییردهنده بعض مواد قانون الهی است یا مُکَمَّلِ آن است، چنین کس هم از عقاید اسلامی خارج است، به جهت آنکه: ]پیغمبر ما [خاتم انبیاست و قانون او ختم قوانین است، و خاتَم، آن کسی است که آنچه مقتضی صلاحِ حالِ عباد است إلی یَومِ الصُّور به سوی او وحی شده باشد و دین را کامل کرده باشد. پس جعل قانون کلاً ام بعضاً منافات با اسلام دارد... والله، ابداً گمان آن نداشتم که کسی جعل قانون را امضا کند و از برای مملکت اسلام، قانونی جز قانون الهی بپسندد و مقتضیات عصر را مُغایرِ بعضی مواد قانون الهی بداند؛ و مع ذلک او معتقد به خاتمیت و کمال دین محمد (ص) باشد.[15]
 
شیخ فضل‏الله حتی تلاش می‏کرده است تا از جزئیات مطروحه در اروپا از جمله مندرجات نشریات مهم آن‏جا نیز اطلاع حاصل نماید. یکی از محققین تاریخ معاصر در این خصوص می‏نویسد:
 
اوراق و نشریاتی که در خارج از کشور نشر یافته و ربطی به اسلام و ایران داشت، به وسیله مرحوم نجم‏الدوله (دانشمند ذوفنون عصر قاجار) ترجمه و تحویل شیخ می‏گردید. شیخ، همچنین برای تهیه و ترجمه مندرجات جراید اروپا درباره ایران، از میرزا محمدخان قزوینی معروف بهره می‏گرفت که نزد شیخ درس خوانده بود و در صدر مشروطه در اروپا به سر می‏برد.[16]
 
نیز می‏توان به نقد غرب در نامه آیت‏الله شیخ‏الشّریعه اصفهانی به کلنل ولسن فرماندار انگلیسی عراق اشاره کرد. این نامه مربوط به دوران انقلاب عراق علیه سلطه انگلستان که تحت اشراف و مدیریت علمای‏دینی صورت گرفته است می‏باشد. قضیه از این قرار است که پس از رحلت مرحوم آیت‏اللَّه میرزا محمدتقی شیرازی، کلنل ولسن فرماندار انگلیسی عراق، خطاب به آیت‏اللَّه شیخ‏الشّریعه اصفهانی، رهبر انقلاب مردم عراق نامه‏ای نوشت و در آن از عدالت و لیبرالیزم و آزادی غربی سخن به میان می‏آورد. گزیده‏ای از نامه وی چنین است:
 
مصائبی که بر عراق و اهالی عراق وارد گردیده، نتیجه آرای سلف شما مرحوم میرزا محمدتقی شیرازی می‏باشد. ایشان در یکی از مذاکرات اخیر خود ادعا نمود که خواهان صلح بین حکومت و ملت هستند و از خونریزی و قتل اجتناب می‏نمایند و امکان ندارد که مانند حضرت‏عالی به این مسایل توجه ننمایید. حکومت بریتانیای عظمی، همیشه متکی بر سه اصل بوده است: اصل ترحم، اصل عدالت و اصل آزادی‏دین و عقیده.
 
آیت‏الله شیخ‏الشّریعه اصفهانی در جواب کلنل ولسن، نامه‏ای بسیار مفصل، که حاوی مطالبی بسیار صریح و روشن‏گر می‏باشد می‏نویسد و در آن به نقد باطن غرب و شعارهای ادعایی آن می‏پردازد. گزیده‏ای از آن نامه چنین است:
 
برای اینکه از تقاضاهای مردم مطلع نشوید، در گوش‏ها پنبه گذاشته‏اید. بعد از وعده‏ها و امیدواری‏ها، مردم را می‏ترسانید. پس از آرزوها، سخن از عدم موفقیت می‏گویید. شدت عمل به خرج دادید؛ عده‏ای را تبعید نمودید، جمعی را کشتید؛ بعضی را نیز به زندان افکندید. نسبت به روءسای عشایر، اهانت روا داشتید. شما می‏خواهید کسانی را که به آنها ستم شده و به اموال‏شان خسارات وارد آمده، مجازات کنید؟ آیا آنها چاره‏ای جز دفاع از خانه و کاشانه خود داشتند؟ آنها به واجب خود عمل کردند؛ دفاع نمودند. شما برای هوای نفس به آنها حمله و هجوم آوردید. مرحوم آیت‏اللَّه شیرازی را به من تسلیت می‏گویید و مصائبی را که به عراق و مردم وارد نموده‏اید، نتیجه آرای مقدس ایشان می‏دانید. با این نسبت، احساسات من و عواطف مسلمین را جریحه‏دار نمودید. شما منکرید و خود را کاملاً بی‏اطلاع جلوه می‏دهید. کشتی‏های پر از اسباب تخریب و آلات جنگ می‏فرستید و قوای خود را برای بیچارگی این ملت مظلوم و پایمال کردن حقوق آن کامل می‏نمایید. در اعلامیه و نامه خود ادعا می‏نمایید همیشه اساس حکومت انگلستان مبتنی بر سه رکن ترحم، عدالت و اصل آزادی دین و عقیده است. به نظر من، منظور از اصل اول (ترحم)، این است که هر وقت ملت عراق استقلال خود را مطالبه نماید، سربازان‏تان را علیه آن وادار کارزار نمایید و روءسای آن را بکشید و علما و زعما و نمایندگان مردم را تبعید و زنان و اطفال را هدف گلوله قرار دهید و منازل و مزارع و اموال کسانی را که مخالف قیمومیت انگلستان و خواهان تشکیل حکومت ملی عرب هستند، بزنید و هتک حیثیت و آبرو بنمایید و اموال بی‏گناهان را مصادره کنید و شهرها را برای تلف شدن مردم از گرسنگی محاصره نمایید و تجهیز شهرستان‏ها را برای دفاع مخالف قوانین اعلام کنید. اصل دوم یا عدالت، یعنی کشتار و اعدام، بدون جرم و محاکمه و تبعید، به مجرد مطالبه استقلال و استعمال سرنیزه در زندان به اندک شبهه‏ای و عدم استماع دعوایی که علیه انگلستان باشد و غیر اینها از اموری که نه موافق عقل است و نه مطابق قانون. اصل سوم یا آزادی دین و عقیده، عبارت است از تیراندازی هواپیماها و کامیون‏ها بر مساجد و کشتن عبادت‏کنندگان و زن‏ها و بچه‏ها و تشکیل دادگاه نظامی‏برای مجازات کسانی که جهت ذکر مناقب رسول اکرم (ص) به جهت سوگواری حضرت امام حسین (ع) مجالسی برپا سازند مگر با اجازه فرماندار نظامی. نظر ما این است که به عراقی‏ها استقلال تام داده شود؛ استقلالی که خالی از هر عیب و قیدی باشد.[17]
 
آنچه از نامه حضرت شیخ‏الشریعه اصفهانی برمی‏آید، غیر از نوع نگاهی است که علما در مراحل اولیه غرب‏شناسی‏شان داشتند. اگرچه این نامه و جواب آن، دارای سیاق و محتوای سیاسی می‏باشد، اما مطالب ارزنده‏ای که شیخ‏الشریعه اصفهانی در جواب ولسن می‏نویسد، در حقیقت نقدی بر لایه‏های باطنی‏تر تفکر غرب جدید می‏باشد. به عنوان مثال؛ ایشان به خوبی موفق شدند تا با ادبیاتی سیاسی، نقدی‏علمی بر دو ادعا از سه ادعای بزرگ ولسن درباره انگلیس (و بلکه روح حاکم بر تفکر اروپایی) ارایه دهند. آن دو ادعا، یکی اصل عدالت و دیگری اصل آزادی عقیده و مذهب می‏باشد که امروزه به عنوان دو اصل مهم در منشور جهانی حقوق بشر حضور دارند. حضرت شیخ‏الشریعه اصفهانی، با تفسیری که از عدالت و آزادی در نزد غربی‏ها ارایه می‏دهد، در حقیقت روح و باطن غرب را به چالش کشیده است.
 
 
4. جهت رسالت علمای شیعه در تعامل با غرب
ریچارد رورتی[18] برای تبیین هویت افراد از مفهوم "واژگان نهایی" کمک می‏گیرد. وی می‏نویسد: همه افراد وقتی از آن‏ها خواسته می‏شود از امید، عقاید و آرزوهای‏شان تبیین‏هایی ارایه دهند، مجموعه‏ای از کلمات و عبارات را دارند که بدان‏ها متوسل می‏شوند. این‏ها همان "واژگان نهایی" هستند. ما داستان خودمان را به وسیله این واژگان نقل می‏کنیم؛ آن‏ها به این دلیل نهایی هستند که فراتر از آن‏ها، تکرار مکررات، جزمیت، یا سکوت وجود دارد.[19]
 
اصل اساسی در تعامل علمای شیعه به عنوان طلایه‏داران و نگهبانان محوری عنصر دین، با دنیای غرب، حفظ واژه اسلام و یا تشیع به عنوان واژگان نهایی در توصیف عنصر ایرانی بوده است. به عبارت دیگر؛ در همه مناسبات و تعاملاتی که علمای شیعه با دنیای غرب داشته‏اند اعم از شکل رفاقت یا رقابت و ستیز یا سازش تلاش کرده‏اند تا بر واژگان نهایی خودشان که همان اسلام (مذهب تشیع) است تحفظ داشته باشند و اساساً این تحفظ، ملاک ستیز و سازش آن‏ها بوده است که البته به لحاظ تجربه تاریخی در اکثر موارد کار آن‏ها با غرب، به ستیز می‏کشیده است تا به سازش.
در طول تاریخ یکی از دغدغه‏های مهم علمای شیعه، آگاهی دادن به مردم در راستای حفظ اسلام بوده است. به‏ویژه آن‏که پس از عصر غیبت، عصر مهجوریت تاریخی تفکر شیعه شروع شده و تا ظهور سلسله صفویه (قریب به هشت قرن) ادامه یافته است. در این مدت طولانی، شرایط شیعیان بیشتر شرایط تقیه، انزوا، فراری، عزلت‏نشینی و... بوده است. مهم‏ترین دغدغه جامعه شیعه در این مدت طولانی، حفظ جان و مال و عرض و ناموسش بوده است. علمای شیعه با لطایف‏الحیلی، بیشتر در قالب اصل "جواز العمل مع السلطان الجائر" توانسته‏اند این شرایط طولانی را به گونه‏ای حفظ کنند که اساس اسلام و شیعه باقی بماند و از بین نرود. البته در همین مدت طولانی، در گوشه و کنار قلمروی وسیع اسلامی، در مقاطعی قبایل، خاندان و حتی حکومت‏هایی شیعی و یا حداقل دارای مماشت با شیعه نیز به وجود آمده‏اند که علمای اسلام بیشترین بهره‏برداری را از آن فرصت‏ها نموده‏اند، اما واقعیت این است که این فرصت‏ها و مقاطع در برابر تهدیدهای مقاطع به مراتب طولانی‏تر و قلمروهای به مراتب گسترده‏تر بسیار ناچیز و اندک بوده است.
 
با ظهور سلسله صفویه، اگرچه تفکر شیعه به‏ویژه با رونق یافتن حوزه علمیه اصفهان که تقریباً چهارصد سال پس از این تاریخ را توانسته است، تغذیه فکری کند فرصتی برای ظهور و بروز و بالندگی یافت، اما جدای از جریان انحرافی اخباری‏گری و برخی نحله‏های انحرافی مانند شیخیه و... که در جای خود توانستند به مانعی برای ارتباط عمیق شیعیان با فرهنگ غنی خود شوند و همچنین وجود نظام سلطنتی و پادشاهی که در هر حال، سطح خاصی از نشو و نمای اندیشه‏های اسلامی را برمی‏تابید، باز شدن پای رقیبی به نام غرب که از سویی، ناشناخته و بدیع می‏نمود و تعیین نسبت و موضع صحیح در قبال او مسلماً نیازمند گذشت زمان بود و از سویی، بسیار سریع، تهاجمی، فراگیر و مدعی میراث‏خواری شرق و از جمله اسلام شد به عنوان مهم‏ترین مانع بر سر ارتباط وثیق مسلمانان با فرهنگ اسلامی، همچنان حضور داشت. این مشکل زمانی به طور دقیق فهم می‏شود که توجه داشته باشیم که خیزش و نفوذ غرب در میان مسلمانان در ابتدا نه از طریق اندیشه و فکر، بلکه از طریق ابزار زندگی اعم از آلات جنگی، صنعت و تکنولوژی و... بوده است و مبارزه با اندیشه غرب تا حدودی مستلزم مبارزه با نوع و سبک و سیاق زندگی جدیدی بوده است که مدت‏ها مسلمانان به غلط بدان خو گرفته بودند. رسالت ویژه علمای اسلام در همین مرحله نهفته است که باید به گونه‏ای عمل کنند که ضمن داشتن مردم، به نقد تفکر رقیب بپردازند. البته نباید کتمان کرد که اگرچه غرب به ظاهر در زندگی مسلمانان در حال ورود بود، اما ریشه‏های اسلام در تاروپود حیات مسلمانان به گونه‏ای عمیق بوده که علمای اسلام به راحتی می‏توانستند از این پتانسیل برای بیدار کردن و آگاهی دادن به آن‏ها استفاده کنند. از همین روست که در مقاطع مختلف حادّ شدن درگیری علمای شیعه با غرب، آنان با به‏کارگیری عمیق‏ترین عناصر و موءلفه‏های دینی از سویی به تحریک و احساسات مردم می‏پرداختند و از سویی مردم را به عمق فاجعه‏ای که شاید به ظاهر هم مهم جلوه ننماید، رهنمون می‏ساختند. استفاده از پتانسیل کربلا و شهادت عاشورایی در برخی اعلامیه‏ها، فتاوا و رساله‏های جهادیه علما به هنگام جنگ ایران و روس و نیز استفاده از موءلفه مهدویت و امامت به عنوان یکی‏از مهم‏ترین آموزه‏های اعتقادی مسلمانان و به‏ویژه شیعیان در نهضت تنباکو و حتی نهضت مشروطه، خود نشان از چنین روشی دارد که به‏روشنی سطح و عمق مبارزه و حتی فاجعه‏ای که اگر غفلت شود ممکن است به بار آید را نشان می‏دهد.
 
این در حالی بوده است که به هر میزان که غرب‏گرایی در جامعه بیشتر رواج می‏یافت، مبارزه علنی با اسلام و نیز دفاع علنی از غرب بیشتر می‏شده است. چنین رفتارهایی به طور طبیعی واکنش علما را در پی داشته است. به عنوان مثال می‏توان به مقاله "لزوم تشکیل انجمن دانش" که در جریده اختر در عصر نهضت تنباکو نوشته شده است اشاره کرد:
آی از فنون جدیدالاختراع علم سودمند طبیعت روی‏گردان و گریخته و به دامن پوسیده علم بی‏نتیجه شریعت کهنه هزار و اند ساله سخت درآویخته! آخر تا به کی از مستی حق‏پرستی هشیار و تا به چند از خواب خرگوشی غفلت و بی‏هوشی از لذایذ شهوت‏پرستی و دنیاپرستی بیدار نخواهید شد؟ آخر مگر نه، هزار و اندی سال است پیشوایان ملت و پیروان والاهمت، همت گماشته و به کمال سعی و کوشش، تمامی عمر عزیزشان را در تکمیل علوم و معارف این شریعت مصروف داشته‏اند و هنوز تاکنون دیده و شنیده نشده است که در ضمن این مقوله علم و آگاهی، یک آلت جزیی بی‏قابلیت چون شاخه کبریتی‏ساخته شده باشد، تا چه رسد به اختراع آلات و ادوات بسیار عمده جلیل‏الخطر عظیم‏القدر محیرالعقول که هیئت جمعیت انسانی را در سهولت و رفاه عشرت و کامرانی به کار است... شماها در این کنج بیغوله‏های عتبات و غیرعتبات، به گوشه فراغتی و توشه قناعتی، آن هم اگر دست دهد، ساخته و به پاره‏خیالات سودایی و اوهام مالیخولیایی، طبع لطیف را به هیچ قانع و نفس شریف را نقد از خطوط و لذایذ زندگانی مانع و به وعده‏های نسیه یوم المعاد خاطر مبارک خودتان را به بدین‏گونه ریشخند دل را خرم و خرسند داشته، عمر گران‏بهای خودتان را به تحقیق حلال و حرام و آیین بی‏رنگ و رونق اسلام به باد هدر می‏دارید. این شریعت که به راستی سراسر موجب کمال توحش و جرمان سعادت مدنیت و سبب عمده کسالت و اهمال در کارسازی و اسباب آرایش خود و آرایش مملکت است. ای گروه سفاهت‏انبوه بخت‏برگشته، و ای علمای ضعیف‏العقل سخیف‏الرّأی سعادت کشته! تا چند از حلال محمد صلی الله و علیه و آله حلال الی یوم‏القیامه و حرام محمد حرامٌ الی یوم القیامه بحث و تحقیق می‏کنید؟!
 
می‏گویم خرده‏خرده به‏طوری که به شرف و شأن‏تان برنخورده، به رسم و آیین متمدنه روی زمین که امروز نیّر نیک‏بختی و سعادت در آفاق آنان ضیاءپاش است، گرایید و از وضع و روش و رفتار سودمند و نتیجه‏دار آن نیک‏بخت مردمان که سراسر موافق احکام وجدان سلیم است و سلیقه مستقیم، نقشه گیرید تا نیز شما مانند آنان نیک‏بخت و شرفیاب سعادتمند و کامیاب گردید و از افکار عالی و مطالب جلیله مدنیّه و نوعیه این باخردان که مدار شریعت الهیه بر آن است، پیروی نمایید و از انوار علوم و معارف حقیقی این دانشمندان استفاده و استضائه نمایید. از تنگنای رسوم و عادات و قیود و تکلفات این ملت و شریعت که سبب عمده و منشأ اصلی این حالت رذیله و حیات دانیه و وحشی بودن سریر، که درد بی‏درمان ما ایرانیان است، بالمرّه جسته و رسته و به فضای واسع عالم حریت و آزادی که فنون گوناگون لذت و شهوت و آرزو و آمال، مالامال است، پیوسته نیک‏بخت و شرفیاب سعادتمند و کامیاب، با رفاه حال و راحت‏خاطر زیست و زندگی نماییم و بدین و تیره، رفته‏رفته مانند سعادتمندان همسایه در اندک زمانی کار این خانه زندگانی خود و برادران بی‏ساز و سامان خودتان را سازکرده، نقایص امور ملکی و نوعی‏تان، تماماً به اصلاح آید.[20]
 
همچنان که ملاحظه می‏شود، جریان غرب‏گرا و غرب‏زده مستقیماً پیکان حمله خود را معطوف به دین اسلام و آموزه‏های آن می‏کردند. واژه‏هایی از قبیل "علم بی‏نتیجه شریعت کهنه"، "کنج بیغوله‏های عتبات و غیرعتبات"، "پاره‏خیالات سودایی و اوهام مالیخولیایی"، "وعده‏های نسیه یوم المعاد"، "آیین بی‏رنگ و رونق اسلام"، "علمای ضعیف‏العقل سخیف‏الرّأی سعادت کشته"، "حالت رذیله و حیات دانیه" و... در توصیف دین و عالمان دینی به خوبی موءید این ادعا می‏باشد. از اینروست که در برابر این تلاش‏ها مخرب و گزنده، علما تلاش می‏کردند تا نگاه مردم به غرب را در جهت عزت اسلام و دین سوق دهند. آن‏ها با نوشته نامه، بیانیه، فتوا و... که ذیلاً به برخی از آن‏ها که به نوعی در نقد غرب و به منظور دفاع از اسلام نوشته شده است اشاره می‏کنیم در این مهم انجام وظیفه می‏کردند.
 
1. گزیده‏ای از اولین نامه طولانی میرزای شیرازی به ناصرالدین شاه در خصوص قرارداد رویتر که در آن میرزای شیرازی علت اصلی مخالفت خود با قرارداد مذکور را، مخالفت آن با دین و قرآن اعلام می‏دارد:
اگرچه احقر تاکنون در مقام تصدیع برنیامده و در امورات مملکتی دخالتی نکرده، ولی نظر به تواصل اخبار به وقوع وقایعی چند که توانی از عرض مفاسد آن‏ها خلاف رعایت حقوق دین و دولت است، عرضه می‏دارد که اجازه مداخله اتباع خارجه در امور داخله مملکت و مخالطه و رفت و آمد آنها با مسلمین... از جهاتی چند منافی صریح قرآن مجید و نوامیس الهیه و موهن استقلال دولت و مخل نظام مملکت و موجب پریشانی عموم رعیت است... دعاگو هیچ در مقام دولت‏خواهی هم رضا نمی‏دهد... این امور که مفاسد آنها در اعصار لاحقه دامن‏گیر دین و دولت و رعیت است در این عهد همایون جاری شده.[21]
 
2. گزیده‏ای از نامه ملا علی کنی به ناصرالدین شاه علیه پس از امضای قرارداد رویتر:
ما دعاگویان بلکه عموم اهل ایمان عرض می‏کنیم که شخص ملکم‏خان را ما دشمن دین و دولت دانسته‏ایم و به هیچ‏وجه صلاحیت وکالت از دولت و سلطنت و انتظام ملک و مملکت ندارد که به خطاب و لقب نظام‏الملکی مخاطب و مقلب باشد و هر کس باعث این امر شده است، خیانت کلی به دین و دولت نموده است که چنین دشمن جانی را مداخله در کارهای بزرگ دولت داده است... اعلی‏حضرت شاهنشاهی را به باطن همان عنصری که محل و مظهر اقتدار و سلطنت ایشان می‏باشد، قسم می‏دهم که اهتمام بر حفظ دین و دولت و دفع هر خائن از مملکت و ملت بفرمایید؛ به خصوص همین شخصی را که قرار راه‏آهن داده و عهدنامه آن را بر وفق صلاح دشمن دین و دولت نوشته، بدون اینکه از عقلا و خیرخواهان دولت اجازت و مشورتی نماید.[22]
 
3. گزیده‏ای از نامه آخوند خراسانی به مظفرالدین شاه در حمایت از شرکت اسلامیه:
چه بسیار شایسته است که اعلی‏حضرت شاهنشاه اسلامیان‏پناه، بذل مراحم ملوکانه در مشیت این شرکت اسلامیه که خشنودی حضرت امام عصر ارواح العالمین له الفداء و ترویج ملت بیضاء و تقویت دولت عظمی... است، خواهند فرمود، خود آن وجود اقدس در لبس البسه مصنوعه اسلامیه مقدم و به صدور امر ملوکانه در مساعدت این مطلب مهم وزرای عظام و اولیاء فخام دولت ابد مدت را مفتخر فرمایند. و بر عموم رعایا و قاطبه مسلمین لازم و به مقتضای (الناس علی دین ملوکهم) تأسی و متابعت نمایند و خلع لباس ذلّت را از خود بلبس لباس عزّت البسه اسلامیه صاحب شرع را خوشنود دارند (کهن جامه خویش پیرایش به از جامه عاریت خواستن).[23]
 
4. جواب میرزای شیرازی به استفتای شیخ فضل‏الله نوری در خصوص عدم جواز استفاده از قند و چای خارجی:
در جواب سئوال از قند و غیره، آن‏چه نوشته بودید از ترتب مفاسد بر حمل اناس از بلاد کفره به محروسه ایران، صواب، و همیشه ملتفت به آن‏ها و اصناف آن، که مایه خرابی دین و دنیای مسلمین است بوده‏ام و از اقدام شما در تهیه دفع آن‏ها که باید از محض غیرت دین و خیرخواهی مسلمین باشد زیاده مسرور شدم. و البته به هر وسیله‏ای که ممکن باشد رفع این مفاسد باید بشود.[24]
 
5. گزیده‏ای از بیانیه تحریم امتعه روسیه توسط آخوند خراسانی و ملا عبدالله مازندرانی:
هرچند به بعض ملاحظات و انتظار فراهمی تمام مقدمات، هنوز حکم به حرمت امتعه روسیه، به عموم مسلمین اعلان نشده، مترصد موقع هستیم، لیکن عموم غیرتمندان اسلام به رأی‏العین می‏بینند که استعمال امتعه خارجه در بلاد اسلامیه تا به حال به چه درجه موجب تسلط کفار بر مسلمین داخله شده. حالا به ذهاب بیضه اسلام و زوال اسلامیت و استقلال مملکت هم ـ العیاذ باللَّه تعالی ـ نوبت رسیده. بقای سالدات روس به بهانه حفظ تجارت روسیه در ایران، تدریجاً به کنیسه شدن مساجد و تبدیل اذان به ناقوس و پامال شدن روضه منوره حضرت ثامن الائمه (ع) خدای نخواسته موءدی خواهد بود. إن شاء اللَّه تعالی عموم آقایان علما و امرا و تجار محترم و طبقات غیرتمند اسلام، تمام این مفاسد را نصب‏العین خود فرموده به همان فطرت پاک ایمانی و به شرافت طبع اسلام‏پرستی از این امتعه خبیثه و فصول عیش که موجب ذهاب دین مبین و استیلای کفر بر ممالک اسلامیه است، به کلی اغماض، در فوز به فیض این جهاد اقتصادی که به نزله جهد و شهادت در رکاب امام زمان ارواحنا فداه است، مسارعت و بر همدیگر مسابقت خواهند فرمود.[25]
 
 
5. گزیده‏ای از نامه آخوند خراسانی به احمدشاه قاجار:
الف. بر شما شایسته است که در حفظ شریعت مطهره و مبانی مقدس اسلام از بذل جان و مال دریغ نورزید و برای حفظ مقام حکومت معلمی را انتخاب کنید تا علوم شرعیه را به شما یاد دهد. بر شما واجب است مواظبت کامل از عبادات عملیه، و بدانید که به جا آوردن فرایض اولیه موجب دوام حکومت و عظمت سلطنت شما بر ملت خواهد بود.
 
ب. در توسعه عدالت اجتماعی و مساوات حقیقی بکوشید و این امر امکان‏پذیر نیست؛ مگر آنکه شخص شاه با ضعیف‏ترین افراد ملت از نظر حقوق اجتماعی برابر باشد. احکام شرعی اسلام باید بر جمیع افراد مملکت بدون استثنا حاکم باشد. اگر شخص شاه در این امر ثابت‏قدم باشد و در اجرای این تکلیف بکوشد، بی‏تردید دشمنان ایران سرشکسته خواهند شد و اساس عدالت مستحکم خواهد شد؛ البته این امر مهم نباید فقط جنبه حرف و وهم داشته باشد.
 
ج. با مراجعه به تاریخ برای خاطر ملوکانه مکشوف می‏شود که پادشاهان ایران چه پیش و چه پس از اسلام، به تبع آنان کارگزاران مملکت همّ عمر خود را در خوش‏گذرانی و پیروی از شهوات و لهو و لعب سپری کردند و نتیجه آن شد که مملکت ناتوان، ملت خوار و زبون، ثروت ملی نابود و اوضاع کشور نابسامان شد. اگر یکی از آنان چشم از شهوت‏رانی می‏پوشید و همت خود را صرف ترقی و توسعه مملکت و تربیت ملت و نشر علوم و صنایع می‏کرد و ارتشی آراسته برای مملکت مهیا می‏ساخت، پیشرفت و عظمت ملی در اندک زمانی حاصل می‏آمد. امیدوارم ـ ان‏شاءالله تعالی ـ ذات ملوکانه از راه اول دوری کنید که راهی فاسد و مردود است و بی‏شک راه دوم را برگزیند و نصب‏العین خود قرار دهد تا نتایج پسندیده آن را به زودی به دست آورد.
 
د. انتظار داریم که مقام شامخ علم و علمای عاملین و فقهای مصلحین همیشه منظور نظر قرار گیرند که اگر خدای ناکرده در بزرگداشت این امر مهم کوتاهی شود، مملکت و ملت در معرض هلاکت و نابودی قرار خواهد گرفت و در این صورت، برای همیشه انگشت حسرت و ندامت به دندان خواهیم گرفت و آن‏گاه است که دیگر پشیمانی سودی ندارد.[26]
 
6. مبانی فقهی کلامی علمای شیعه، در نوع تعامل ایشان با غرب
تحفظ علمای شیعه در تعامل با غرب بر اسلام و مذهب تشیع به عنوان واژگان نهایی، در حوزه‏های سیاسی، اقتصادی و فرهنگی بر اصول متفاوت فقهی کلامی شیعه استوار بوده است. برخی از نویسندگان به اشتباه گمان برده‏اند که بسیاری از برخوردها و ستیزهای علمای شیعه با غرب ناشی از گره خوردن منافع آن‏ها با تجار و سایر گروه‏هایی بوده است که منافع آن‏ها توسط غرب تهدید شده است. به عنوان مثال؛ نیکی کدی در کتاب معروف خود به نام "ریشه‏های انقلاب ایران" نهضت عظیم دینی تحریم تنباکو را نتیجه "اتحاد موفقیت‏آمیز میان علما، اصلاح‏طلبان متجدد و جماعت ناراضی ایران به خصوص تجار"[27] و فریدون آدمیت، نتیجه "مسایل اقتصادی و سیاسی محض با محوریت تجار توتون"[28] می‏دانند. همچنان که حسین بشیریه نهضت مشروطه ایران را معلول "حرکتی به رهبری روشنفکران مترقی" می‏داند.[29] نظر به برخی اصول فقهی کلامی که معتقدیم مبنای تصمیم‏گیری علما در قبال غرب، ما را در دفع این شبهات و اعتقاد جازم مبنی بر دینی بودن تصمیمات علما در قبال غرب، یاری می‏رساند. برخی از این اصول عبارتند از:
 
 
1 ـ 6. اصل «الاسلام یعلو و لایعلی علیه»
بر طبق این اصل، اسلام دین جامع و کاملی است که هیچ نسخه‏ای برتر از آن، برای هدایت و کمال انسانی وجود نخواهد داشت. تعامل با دنیای غرب، از آنجا که تا حدّ قابل توجهی مستلزم پذیرش سلطه آنها بر مسلمین بوده است، به‏ویژه با توجه به مقطع مورد بحث (تاریخ معاصر قرون اخیر) که غرب به نوعی تفوق تکنیکی نسبت به جوامع اسلامی دست یافته است؛ به شدت مورد انکار علمای شیعه بوده است. بدبینی علما نسبت به این تعامل، با نظر به نوع تعاملات گذشته جوامع اسلامی با دنیای غرب که بیشتر در قالب قراردادهای تحمیلی و زورگویانه رقم می‏خورده، تشدید می‏شده است. از همین رو، علمای شیعه در خصوص غرب، اصل را بر انکار و طرد می‏گرفتند تا پذیرش و قبول. اگر هم در مواردی به قبول و پذیرش می‏رسیدند، کاملاً با آن موارد محتاطانه برخورد می‏کردند.
 
 
2 ـ 6. اصل «حرمت دوستی با کفار»
در قرآن کریم، آیات فراوانی در نهی دوستی با کفار و اینکه مسلمانان کفار را «اولیای» خود قرار دهند، وجود دارد. در تفسیر المیزان ذیل آیه 28 سوره مبارکه آل عمران که ناظر به همین معنی مورد نظر است آمده است:
 
ولایت در اصل به معنی مالکیت در تدبیر است... غالباً ولایت، مستلزم تصرف یک دوست در امور دوست دیگر است... در نتیجه اگر ما کفار را اولیای خود بگیریم، خواه ناخواه با آنان امتزاج روحی پیدا کرده‏ایم. امتزاج روحی هم ما را می‏کشاند به اینکه رام آنان شویم و از اخلاق و سایر شوءون حیاتی آنان متأثر گردیم... ولایت موجب اتحاد و امتزاج است... و وقتی یک فرد موءمن نسبت به کفار ولایت داشته باشد و این ولایت قوی هم باشد، خود به خود خواص ایمانش و آثار آن فاسد گشته و به تدریج اصل ایمانش هم تباه می‏شود.[30]
 
وی در ذیل آیه 51 سوره مبارکه مائده نیز می‏فرماید:
ولایت یک نوع خاصی از نزدیکی چیزی به چیز دیگر است به طوری که همین ولایت باعث شود که موانع و پرده‏ها از بین آن دو چیز برداشته شود... ولی به معنی کسی خواهد بود که در طرف مقابل خود امر و نهی می‏کند و به او طبق دل‏خواه خود دستور می‏دهد.[31]
همچنان که از مطالب ذکر شده پیداست، دوستی با کفار زمینه‏ساز امتزاج روحی مسلمانان با کفار خواهد شد و سلطه و حاکمیت آن‏ها بر مسلمانان را در پی خواهد داشت. یکی از علت‏های اصلی مخالفت علمای شیعه در تعامل با غرب، پرهیز و اجتناب از وصول به چنین نتیجه شومی بوده است.
 
 
3 ـ 6. اصل "لاضرر و لاضرار"
یکی از قواعد مشهور فقهی که از آن، احکام و فروعات فراوانی، استخراج می‏شود، "قاعده لاضَرر و لاضرار" است. قاعده مزبور، منبعث از روایات فراوانی است که از ضرر به خویش و اضرار به دیگران اعم از ضرر جانی، مالی و عِرضی نهی کرده و آن را حرام می‏داند. برخی از روایات ناظر به این معنی عبارت است از:
 
1. قال رسُول اللَّه (ص): لا ضَرَرَ وَ لاِضْرارَ فِی الاسلام، فَالْأسْلامُ یَزیدُ المُسْلِمَ خَیْراً وَ لاَیزیدُه شَرّاً.[32]
2. قال الرضا (ع): اِنَّ اللَّه تبارک و تعالی لَم یُبِحْ أَکْلاً وَ لا شُرباً الَّا ما فیه المَنْفَعَه وَالصَّلاحُ و لَمْ یُحَرِّمْ اِلَّا ما فیهِ الضَّرَرُ وَ التَّلَفُ وَ الْفَسادُ.[33]
بر این اساس، تحلیل علمای شیعه از رابطه با دنیای غرب، به‏ویژه که تجربه تاریخی تعامل ما با غرب، به خوبی نشان از خیانت غرب به ما دارد ضرر و اضرار است. در حقیقت، آن‏ها خیر و برکتی در تعامل با غرب برای ملت ایران نمی‏دیده‏اند.
 
 
4 ـ 6. اصل «حرمت تشبه به کفار»[34]
یکی از مهم‏ترین اهداف غرب در میان جوامع شرقی به‏ویژه جوامع اسلامی، همسان‏سازی اعتقادی، فرهنگی، اجتماعی و سیاسی است. غرب برای چپاول بهتر جوامع شرقی، درصدد تبلیغ و تحمیل معیارها و ارزش‏های خود بر دیگر ملت‏ها و اقوام بوده است این همسان‏سازی، ضمن تهی کردن ملل و اقوام از اَصالت‏ها و امتیازات دینی و قومی خود، زمینه هرگونه سلطه‏ای را برای غرب فراهم می‏کند. اَخذ تجدد و محصولات آن، به هر میزان و در هر عرصه‏ای که باشد، به‏ویژه اگر بدون معیار و بدون توجه به شرایط دینی باشد به تحقق این همسان‏سازی کمک می‏کند. اگر در متون و منابع، به دنبال نظرگاه دین در این باره باشیم، به تعبیر"تشبّه به کفّار" برخورد می‏کنیم. روایات متعددی از شیعه و سنی، از تشبّه به کفار و رفتار بر طبق سلوک و سیره آنان نهی کرده‏اند و در حقیقت، بر حفظ اَصالت‏های دینی (اعم از ارزش‏ها و روش‏ها) در همه ابعاد فرهنگی، سیاسی، اقتصادی و اجتماعی تاکید ورزیده‏اند. برخی از این روایت به شرح ذیل است:
 
1. قال رسول اللَّه (ص): لَیْسَ مِنَّا مَنْ تَشَبَّة بِغَیرِنا، لا تَشْتَبِهُوا بِالْیَهُودِ وَالَّنصاری.[35]
یکی از علمای اهل سنّت در توضیح این روایت می‏نویسد: یعنی از عمل‏کنندگان بر اساس هدایت ما و حرکت‏کنندگان بر طریق و سنّت ما نیست هر کسی که در نحوه پوشش، آرایش، خوراک، نوشیدن، سلام، عبادت، نیایش و امثال آن، همانند کفّار اهل کتاب باشد".[36]
 
2. قال علی(ع): مَنْ تَشَبَّهَ بِقَومٍ عُدَّ مِنْهُم.[37]
ابن کثیر، در تفسیر خود می‏نویسد: "این روایت مشتمل بر هشدار شدید نسبت به تشبّه به کفّار در سخنان‏شان، پوشش‏شان، عیدهای‏شان، عبادات‏شان و دیگر اموری است که در شریعت ما موجود نیست".38[38] ابن حجر عسقلانی نیز می‏گوید: "حدیث مزبور، بدین معناست که هر کس شبیه به فُسَّاق یا کفار و یا اهل بدعت در هر چیزی که جزء ویژگی‏های آنان است شود، مثل لباس، مرکب و شکل و شمایل، در زمره آنان خواهد بود".[39]
 
3. قال الصَّادِقُ (ع): اَوَحَی اللَّهُ اِلی نَبی مِنَ الْاَنْبیاء: قُلْ لِلْمُوءمنینَ لا یَلْبِسوا لباسَ اَعْدائی وَلا یَطْعَمُوا مَطاعِمَ اَعْدائی و لا یَسْلُکُوا مَسالِکَ اَعْدائی فَیَکُونُوا اَعْدائی کَما هُمْ اَعْدائی.[40]
در بعضی از کتب روایی که به نقل حدیث فوق پرداخته‏اند، تعابیر دیگری چون "لاتَرْکَبُوا مَراکِبَ اَعدایی" (بر مرکب‏های دشمنان من سوار نشوید)، "لا تَشْرَبُوا مَشارِبَ اعدائی" (نوشیدنی‏های دشمنان من را ننوشید)، "لاتَسْکُنُوا مَساکِنَ اَعْدائی" (در خانه‏های دشمنان من سکونت نکنید)، "لا تَشاکَلُوا بِما شاکل اَعْدائی" (به شکل و شمایل دشمنان من در نیایید) و "لا تَدْخُلُواَ مَداخِلَ اَعْدائی" (از ورودگاه‏های دشمنان من داخل نشوید)، نیز آمده است.[41]
 
علامه شیخ ابوالحسن شعرانی (ره) درباره مفاد این روایت می‏نویسد: عبارت «و لاتَسْلُکوُا مَسالِک اَعْدائی» شامل هرگونه مشابهت و همسانی با کفّار می‏شود. دیدگاه متفکران اجتماعی مثل ابن خلدون و نیز دریافت غریزی اهل ورع و تقوی که خطا در آن راه ندارد و از هر شعار و کرداری که متخّذ از کفّار است تنفّر دارد، موءیّد مضمون این حدیث است. ابن خلدون می‏گوید: تشبّه به کفار دلیل ضعف و ذلّت و زمینه قبول حاکمیت آنان است. ابن خلدون وقتی دید مردم مسلمان اندلس رفتارشان مانند مسیحیان شده است، پیش‏بینی نمود که به زودی در زیر سلطه کفار قرار خواهند گرفت و پیش‏بینی او به تحقق پیوست. و اما اهل تقوی از هر کس که به زیّ کفّار درآید، از او اجتناب میکنند و به او با دیده نفرت مانند نفرت از مرتکبان گناهان کبیره می‏نگرند و این بدان جهت است که با الهام فطری دریافته‏اند که آنها اسباب خواری مسلمین و نشانه سستی حاکمیت دین هستند، و از همین رو اهل ورع و پرهیز در مقابل هر چیز نو و جدیدی که از سوی کفار می‏آید مقاومت و مخالفت می‏کنند اگرچه آن چیز از جهتی نیکو و مفید هم باشد چرا که از جهت دیگر علامت شرّ و بدی است.[42]
 
با توجه به مطالب ذکر شده، می‏توان گفت یکی از دلایل مهم مخالفت علما با تعامل با غرب، پرهیز از همسانی فرهنگی مسلمانان با کفار بوده است. ترس از همسانی فرهنگی مسلمانان با کفار به طور واضحی در بخش قابل توجهی از رسایل جهادیه علما روس، انعکاس یافته است. البته توضیح این نکته لازم است که حرمت تشبّه به کفّار و سلوک بر طبق شیوه‏های آنان، مربوط به موارد، شیوه‏ها و آدابی است که ابداع خود آنها و اَحیاناً شعار و شاخصه‏ای برای آنان محسوب می‏شود و یا مربوط به آداب و تعالیم دینی‏شان (در مورد اهل کتاب) است اما از سوی اسلام نسخ شده است، اما آن دسته از شیوه‏های تمدنی و معیشتی‏که منشأ فطری یا انبیایی و وحیانی دارد (مثل بخش عمده طب گیاهی و سنتی رایج در بین یهود و نصاری و دیگر ملل و یا غالب فنون رایج معیشتی سنتی) و مشترک بین کفّار و مسلمین است، از شمول این حکم خارج است.
 
 
5 ـ 6. اصل "نفی سبیل"
این اصل که متخذ از آیه شریفه: "لن یجعل الله للکافرین علی الموءمنین سبیلاً[43]" می‏باشد از مهم‏ترین اصولی است که مبنای رویارویی علمای شیعه با غرب بوده است. بر اساس دستور آیه شریفه، کفار هیچ سلطه و تفوقی نباید بر مسلمانان داشته باشند. از این اصل، فروع فقهی زیادی در خصوص تعامل با کفار گرفته شده است. به عنوان مثال، هیچ مسلمانی نمی‏تواند برده کافری باشد یا این‏که فرزندی که یکی از والدینش کافر و دیگری مسلمان است، به پدر یا مادر مسلمانش تعلق داشته و حکماً مسلمان تلقی می‏شود و... به طور کلی دستور دین اسلام به‏ویژه به ضمیمه اصل "حرمت القای نفس در تهلکه" که متخذ از آیه شریفه "لاتلقوا بایدیکم الی التهلکه"[44] می‏باشد این است که نباید مسلمانان کاری کنند که کفار بر آنان سلطه یابند. تجربه علمای شیعه از نوع کشورهایی که با دنیای غرب در تعامل بوده‏اند این بوده است که پس از مدتی غرب بر آنان سلطه پیدا کرده است. این تجربه مانع از بی‏احتیاط عمل کردن علما در برابر برنامه‏ها و پیشنهادات غرب شده است.
 
6 ـ 6. سایر اصول
می‏توان به اصول متعدد دیگری نیز که مبنای تصمیم‏گیری علما در برابر غرب بوده‏اند، اشاره کرد که به هر جهت، از بحث تفصیلی در مورد آن‏ها خودداری می‏شود و تنها به ذکر آن‏ها اکتفا می‏شود. برخی از آن اصول عبارتند از: اصل "الاهم فالاهم"، اصل "حفظ بیضه اسلام"، اصل "المیسور لایترک بالمعسور" (اصل قدر مقدور)، اصل "الایسر فالایسر"، اصل حرمت "القای نفس در تهلکه" و... اکثر اصل‏های مذکور به لحاظ عینی مورد تصریح علما قرار گرفته است. از اصول مذکور برخی مثل اصل "حفظ بیضه اسلام" اصل "قدر مقدور"، اصل "نفی سبیل" بیشتر از سایر اصول مورد استناد علما قرار گرفته‏اند.
 
نکته قابل ذکر این است که این اصول در شرایط تاریخی‏ای مورد استناد علما قرار می‏گرفته است که دولت‏های جوامع اسلامی در نهایت ضعف و سستی خود قرار داشته‏اند، مسلماً اگر شرایط دولت اسلامی‏عوض شده باشد و دولت‏های اسلامی از استقلال نسبی و قدرت مناسب برخوردار باشند مثل شرایط پس از انقلاب اسلامی بسیاری از این اصول به دلیل تغییر موضوع یا نتیجه آن‏ها نمی‏توانند مورد استناد قرار گیرند. به عنوان مثال؛ در شرایط دولت‏های انقلاب اسلامی که تعامل با دنیای غرب، ضرورتاً به تسلط آن‏ها بر ما نمی‏انجامد، استناد به اصل "حرمت القای نفس در تهلکه" موجه نخواهد بود 

 

 مشاوره خانواده . ازدواج و طلاق . زندگی زناشویی.مسایل فقهی.مسایل جوانان.صیغه و ازدواج موقت در اصفهان و خوراسگان.سید احمد حسینی


ahmad_hosseini87@yahoo.com

نظرات (1)
نام :
ایمیل : [پنهان میماند]
وب/وبلاگ :
برای نمایش آواتار خود در این وبلاگ در سایت Gravatar.com ثبت نام کنید. (راهنما)
فیلتر شکن جدید
http://zedfi.mihanblog.com/
دوشنبه 26 مهر‌ماه سال 1389 ساعت 01:10 ب.ظ
امتیاز: 0 0